Vivat Rex

Vivat Rex Leve de koning!

Gesloten tot 14 november Gesloten tot 14 nov

dinsdag 17 oktober 2017 / door Hanna Klarenbeek

Leve de koning! Schilderij 'Vivat Rex' aangekocht

Sinds kort is in de Schilderijengalerij van Paleis Het Loo een nieuwe aanwinst te zien: het schilderij ‘Vivat Rex’. Dit lijkt een alledaags stilleven te zijn, maar zit boordevol Oranje-symboliek.

Sinaasappel

In maart 2017 toonde een Zwitserse kunsthandel op de kunstbeurs TEFAF in Maastricht een schilderij met een sinaasappel. Op zich niet vreemd, want sinaasappels komen wel vaker voor op schilderijen, vooral op stillevens. Sinds ik bij Paleis Het Loo werk, vallen deze vruchten op schilderijen mij echter meer op dan vroeger, omdat deze ‘oranje-appels’ kunnen verwijzen naar het Huis van Oranje.

Het stilleven dat ik – samen met de tuinconservator Renske Ek – in Maastricht zag, was gemaakt door Elias van den Broeck (1649/50-1708). Deze kunstenaar werd geboren in Antwerpen en opgeleid in Utrecht door de bekende stilleven-schilder Jan Davidsz. de Heem (1606-1684).

Het stilleven toont een sinaasappel op een stenen richel in een tuinachtige omgeving in het schemerlicht. De sinaasappel wordt omringd door oranjebloesem, dagschone, een oranje roos en lampionbloemen met daarachter een tak met moerbeien. Hierachter zijn stammen van een boom te zien waar klimop tegenaan groeit. De scène wordt bevolkt door allerlei insecten waaronder vliegende herten en sprinkhanen, hagedissen en een slak. Op de stenen richel lazen we de woorden ‘VIVAT REX’. Meteen werd ons duidelijk dat de sinaasappel inderdaad een symbool was voor het Huis van Oranje, en dat dit schilderij verwees naar de bouwheer van Paleis Het Loo, Stadhouder Willem III.

Oranje-symboliek

‘Vivat Rex’ betekent ‘Leve de Koning’. In 1689 werden Stadhouder Willem III en zijn echtgenote Mary Stuart tot koning en koningin van Engeland, Ierland en Schotland gekroond. Dit schilderij is vermoedelijk omstreeks hun inhuldiging gemaakt. Bij nadere bestudering bleken nog veel meer verwijzingen naar Koning-Stadhouder Willem III in het werk te zitten. Met de oranjebloesem naast de sinaasappel wordt aangeduid dat Oranje er voor de eeuwigheid zal zijn. De citrus is namelijk de enige plantenfamilie die tegelijkertijd bloesem en vruchten draagt; een mooi symbool voor de continuïteit van de Oranje-dynastie.

De dagschone die op het stilleven is te zien, heet de prinsenbloem. Zo genoemd omdat de kleuren blauw en wit overeenkomen met het tenue van de prinsen van Oranje-Nassau. Karaktereigenschappen van Willem III worden aangeduid met de roos (schoonheid) en de moerbei (wijsheid). De klimop staat symbool voor vaderlandsliefde. De boodschap van het schilderij is duidelijk: Leve Koning-Stadhouder Willem III, Prins van Oranje! De opdrachtgever is onbekend, maar het is aannemelijk dat dit een trouwe en gefortuneerde aanhanger van Willem III zal zijn geweest.

Insecten

Opvallend aan het stilleven is dat hierop allerlei insecten zijn afgebeeld, waaronder vliegende herten en sprinkhanen, hagedissen en een slak. Elias van den Broeck gebruikte vaak insecten in zijn stillevens, het was zijn handelsmerk. Het is niet zeker of deze dieren ook een symbolische betekenis hebben. Een theorie is dat de sinaasappel (Willem III) van alle kanten wordt aangevallen door vijandige insecten (Frankrijk, Spanje en Engeland), maar onaangetast blijft.

Nadat duidelijk was geworden dat het stilleven van Van den Broeck een echt Oranje-stilleven is, besloten we het schilderij te kopen. Een kunstwerk met zoveel oranjesymboliek en verwijzingen naar Willem III hoort in onze collectie thuis. Dit schilderij laat bij uitstek zien hoe in de late 17e eeuw de liefde en steun voor hem via schilderijen werd geuit.

Vivat Oraenge

Een extra reden om tot aanschaf over te gaan was dat dit schilderij prachtig past bij een ander schilderij uit onze collectie: de ‘Vivat Oraenge’ van de al genoemde Jan Davidsz. de Heem, de leermeester van Elias van den Broeck. Dit schilderij werd in 2005 op initiatief van de Vereniging Rembrandt aangeboden aan Koningin Beatrix ter gelegenheid van het 25-jarig ambtsjubileum. Sindsdien is het in Paleis Het Loo te zien.

De schilderijen sluiten qua betekenis naadloos op elkaar aan. De ‘Vivat Oraenge’ werd rond 1672 gemaakt om te vieren dat Willem III stadhouder was geworden, de ‘Vivat Rex’ viert dat hij in 1689 Koning van Engeland, Ierland en Schotland werd. De ‘oranje-appel’ is bij beide schilderijen prominent aanwezig als symbool voor het Huis van Oranje. Samen vormen de stillevens een uniek artistiek tweeluik op het leven van de Oranje-prins die Paleis Het Loo liet bouwen.

Tickets Webshop