orchidee

de lange reiS van een orchidee

woensdag 12 mei 2021 / door Willem Zieleman

Orchidee op reis

In 1880 stuurde Gouverneur-Generaal van Landsberge van Nederlands-Indië een aantal orchideeën naar Koning Willem III, voor zijn verzameling tropische planten op Paleis Het Loo. De orchideeën groeiden vlakbij zijn paleis Buitenzorg. Buitenzorg lag op 60 kilometer van Batavia, het huidige Jakarta.

Historie

In 1817 werd naast Buitenzorg ‘s Lands Plantentuin gesticht, een tuin die zich zou gaan ontwikkelen tot één van de grootste en belangrijkste botanische tuinen ter wereld. De inrichting van de tuin werd wetenschappelijk aangepakt en wel met een belangrijk doel: het introduceren en testen van tropische gewassen die van nut konden zijn in Nederlands-Indië, zoals Indonesië destijds heette. Zo is de introductie van de oliepalm, nu een van de belangrijkste nutsbomen in Azië, begonnen in de tuinen van Buitenzorg. Verder werden veel planten onderzocht op geneeskrachtige eigenschappen. Ook sierplanten uit andere tropische delen van de wereld kwamen terecht in de plantentuin, waaronder veel orchideeën.

Buitenzorg_NG-2011-29-4

Foto: Buitenzorg paleis, Woodbury & Page, Rijksmuseum, Amsterdam

Koning Willem III

Koning Willem III ontwikkelde een grote passie voor het buitenleven en was bijzonder graag op Het Loo. Hij was degene die nieuwe kassen liet bouwen en actief aan het verzamelen sloeg. Die liefhebberij werd serieus en met wetenschappelijke ondersteuning aangepakt. Veel planten werden overal in Europa aangekocht, niet zelden voor forse prijzen, maar ook geschonken. Op Het Loo had de koning vaak een koperen hoorn bij zich, waarmee hij zijn tuinbaas kon ‘optoeteren’ als hij iets over planten wilde weten.

koning-willem-lll

Portret koning Willem III, Nicolaas Pieneman, bruikleen Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau

Op reis

Planten die van ver kwamen of verzonden werden, waren soms weken onderweg. Met een stoomschip duurde de reis van Java naar Nederland een week of vier en toen het Suezkanaal er nog niet was zelfs wel zes weken. De planten die verstuurd werden, konden geen weken in een donker ruim staan en er was dus een speciale vorm van transport bedacht. Daarom werden de planten in een ‘Wardse kist’ geplaatst, een soort draagbare kas met glazen panelen. De kist kon op het dek en dus in het licht reizen.

wardse-kist

Foto: Wardse kisten als verpakking voor verzending van planten, Buitenzorg, Nationaal Museum van Wereldculturen, Tropenmuseum, Amsterdam

Oncidium orchidee

Na een lange reis kwamen de orchideeën voor de koning op Het Loo aan. Van één orchidee is nog met zekerheid te zeggen dat deze uit die tijd afkomstig is. De plant is bij aankomst genoteerd in het register dat altijd in het Zaadhuis aanwezig was. Het ligt nu in het Koninklijk Huisarchief. Chef Bloemist Kraaienbrink noteerde in zijn zwierige handschrift ‘Oncidium spacelatum’, Gouverneur Generaal van Lansberge, Buitenzorg. Het verhaal is nog niet klaar. De Oncidium is een Zuid-Amerikaanse orchidee en had er dus al een reis op zitten. Van Lansberge kwam zelf ook uit Zuid-Amerika. Hij was geboren in Colombia en zijn vader was gouverneur van Suriname. Mogelijk zat er dus een persoonlijk tintje aan de schenking.

oncidium

Orchidee Oncidium in de Weikas

De orchidee wordt nog steeds liefdevol verzorgd in de Weikas van Paleis Het Loo en staat nu in bloei. Zo hebben we 'levend antiek' in onze kassen en daar zijn we heel zuinig op. Het paleis en de Botanische tuinen van Buitenzorg zijn er nog. Het paleis is nu één van de verblijven van de Indonesische president en de tuin, nu ‘Kebon Raya Bogor’ geheten, ligt er mooi bij en is een geliefd doel voor uitstapjes van de inwoners van Jakarta.

Tickets Webshop