Paleis Het Loo | Gedekte tafels op Het Loo

Gedekte tafels op Het Loo

dinsdag 27 december 2016 / door Kristin Duysters

Kristin Duysters is sinds enkele maanden conservator Keramiek & Glas. In haar eerste blog vertelt ze over de gedekte tafels die deze kerstperiode op Het Loo zijn te bewonderen.

Kristal en damast

Mijn eerste klus als conservator Keramiek en Glas was het voorbereiden van de gedekte tafels voor de kerstperiode op Paleis Het Loo. Het paleis heeft een enorme metamorfose ondergaan waarbij veel kerstgroen en kerstbomen de vertrekken sieren en verlichten. Daarnaast hebben we in maar liefst tien kamers de tafels feestelijk gedekt. Daarbij is niet alleen gebruik gemaakt van porseleinen serviezen, zilveren couverts en kristallen glazen, maar ook van kostbaar damasten tafellakens en servetten afkomstig uit koninklijk bezit, onmisbaar voor elke feestelijke dis.

Maar daarmee is de tafel nog niet klaar. Kostbaar suikerwerk of taarten, confituren en fruit: de aankleding is net zo belangrijk. Als sluitstuk komen daarbij de bloemen, soms grote boeketten en soms subtiel een toefje in een servet of naast het bord. Het zijn de details die de luisterrijke sfeer bepalen. Een uitdaging om dit bij iedere tafel steeds weer tot in het kleinste detail met een heel team van medewerkers te vervolmaken.

Anna Paulowna

Het thema van de gedekte tafels sluit dit jaar aan bij de grote expositie ‘Anna Paulowna, kleurrijke koningin’. In de Audiëntiezaal is een indrukwekkend ensemble uit Koninklijke Verzamelingen te zien. Het bestaat uit het Engelse plateau dat Koning Willem II tussen 1845-1848 in Londen bestelde bij de gerenommeerde firma John Samuel Hunt & John Mortimer. De grote vazen, kandelaars, zoutvaten, compote- en fruitschalen  zijn van verguld zilver en versierd met gekroond monogram, het koninklijk wapen en de Nederlandse leeuw. Het porselein is afkomstig van zijn Russische echtgenote, grootvorstin Anna Paulowna die het porseleinen servies van de Koninklijke Porselein Manufactuur als bruidsschat mee kreeg uit Sint-Petersburg.

Aansluitend hierop tonen we in de Zitkamer van Willem II een kerstboom in Russische kerstsfeer met Chinese lampionnen. Voor ons heel vreemd, maar aan het hof van tsaar Nicolaas I – de broer van Anna Paulowna –  omstreeks 1840 niet. Op een aquarel van het Anichkov-paleis in Sint-Petersburg in kerstsfeer is te zien hoe paleizen van de tsaar met Kerst werden versierd: hoge naaldbomen met Chinese lampionnen, kleurige kralenkettingen en kaarsen waarbij de tafels rondom de bomen staan. Appels, gedroogde pruimen, mandarijnen en zoetzuur banket waren lekkernijen die tijdens het Russische kerstfeest werden geserveerd.

Confituren

Van een heel andere allure is de gedekte desserttafel in de Nieuwe Eetkamer uit de tijd van Koning-Stadhouder Willem III en Koningin Mary. Het dessert in die tijd bestond uit vers fruit van het seizoen, gekonfijte vruchten, puddingen, taarten, koekjes en gesuikerde noten. Er werd ook exotisch fruit geserveerd. Deze vruchten werden gekweekt in de kassen in de paleistuinen. Al aan het einde van de 17e eeuw lukte het om kostbare ananassen te kweken en waren ook mandarijnen, perziken, zoete en bittere sinaasappels, druiven, vijgen, meloenen en citroenen uit eigen kweek beschikbaar.

Mary had op Paleis Het Loo een confiturenkelder waar vruchten uit de Orangerie van Het Loo werden gekonfijt. Op de tafel hebben we diverse schotels geplaatst en een negendelig stervormig confiturenstel van Delfts aardewerk, gevuld met gekonfijt fruit. Of Mary daadwerkelijk zo’n stervorm in haar bezit had, is niet met zekerheid te zeggen.

Letterkoeken

Naast fruit en confituren bestond het dessert uit banket. Grappig zijn de zogenaamde letterkoeken versierd met ingedrukte en goudkleurige patronen. Deze komen al voor op schilderijen uit het begin van de 17e eeuw.

Op de desserttafel in de Nieuwe Eetkamer zijn letterkoeken in de vorm van de letter ‘W’ van Koning-Stadhouder Willem III en de ‘M’ van Koningin Mary te zien.

Een mooie afbeelding van letterkoeken is een prent gemaakt door Vincent Laurensz. Van der Vinne (II) als illustratie voor het boek ‘Leerzaame zinnebeelden’ van A. Spinniker (Haarlem/Amsterdam,1714). Op deze prent zien we een heerschap breeduit zittend aan een tafel vol lekkere spijzen. Opvallend is de schaal met een stapel letterkoeken met bovenop een kroon. Het zou hier om een Oranje-aanhanger in het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747) kunnen gaan. De letters ‘W’, ‘O’ en ‘P’ zouden dan naar de Prins van Oranje kunnen verwijzen, de in 1711 geboren prins Willem Karel Hendrik Friso, de latere stadhouder Willem IV.

Letterkoeken waren de hele 17e eeuw populair en uit het kookboek ‘De Nieuwe Welervarene Utrechtsche Keuken-meid’ uit 1771 blijkt dat ze ook in de 18e eeuw nog werden gemaakt. In het kookboek vinden we twee recepten, één voor witte letterkoeken en één voor rode.

Letterkoeken bakken naar hedendaags recept kan natuurlijk ook. Zoek op internet op letterkoekjes en u vindt diverse recepten. Bouw een stapel letters met letters van uw eigen naam met een kroontje als bekroning voor het Oude Jaar of een sterretje voor het Nieuwe Jaar. Alvast een heel gelukkig Nieuwjaar toegewenst!

 

  • De tafel in de Audiëntiezaal, met het verguld zilveren Engels plateau en het Russische porselein
    De tafel in de Audiëntiezaal, met het verguld zilveren Engels plateau en het Russische porselein
    De Russische lampionnen-boom in de Zitkamer van koning Willem II
  • Kerstfeest aan het hof van tsaar Nicolaas I, de broer van Anna Paulowna, in het Anichkov-paleis in Sint-Petersburg
    De 17e-eeuwse tafel in de Nieuwe Eetzaal, met daarop het stervormige confiturenstel
    De 17e-eeuwse tafel in de Nieuwe Eetzaal, met daarop het stervormige confiturenstel
  • Stilleven met banket
    Letterkoeken met de letters ‘W’ en ‘ M’ van koning-stadhouder Willem III en koningin Mary in de Nieuwe Eetzaal
    Op de tafel is een stapel letterkoeken met kroon te zien
De tafel in de Audiëntiezaal, met het verguld zilveren Engels plateau en het Russische porselein
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
De tafel in de Audiëntiezaal, met het verguld zilveren Engels plateau en het Russische porselein
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
De Russische lampionnen-boom in de Zitkamer van koning Willem II
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
Kerstfeest aan het hof van tsaar Nicolaas I, de broer van Anna Paulowna, in het Anichkov-paleis in Sint-Petersburg
aquarel Alexei Chernyshev, 1840-1850
foto vergroten
De 17e-eeuwse tafel in de Nieuwe Eetzaal, met daarop het stervormige confiturenstel
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
De 17e-eeuwse tafel in de Nieuwe Eetzaal, met daarop het stervormige confiturenstel
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
Stilleven met banket
Peter Binoit, 1615
foto vergroten
Letterkoeken met de letters ‘W’ en ‘ M’ van koning-stadhouder Willem III en koningin Mary in de Nieuwe Eetzaal
foto: Michiel Elsevier Stokmans
foto vergroten
Op de tafel is een stapel letterkoeken met kroon te zien
Vincent Laurensz. Van der Vinne (II), 1714, collectie Rijksmuseum: http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.190751]
foto vergroten