Paleis Het Loo | De moestuin van Het Loo

De moestuin van Het Loo

maandag 18 september 2017 / door Renske Ek

Het is alweer september, de herfst- of fruitmaand én de maand waarin de tuinen op Paleis Het Loo centraal staan in de ‘September Tuinmaand’. Dit jaar is er extra aandacht voor de eetbare planten en bloemen in de tuin onder de titel ‘Een tuin om op te eten’.

 

Zelfvoorzienende buitenplaats

Vanaf de aanleg van Paleis Het Loo in de 17e eeuw tot aan het overlijden van Wilhelmina op Het Loo in 1962 is Paleis Het Loo altijd een zelfvoorzienende buitenplaats geweest. Een groot landgoed met siertuinen, bosgebieden, visvijvers, eigen boerderijen … en natuurlijk moestuinen.

Bij de eerste aanleg van het stadhouderlijke jachtpaleis en de bijbehorende tuinen, rond 1686, bevonden de moestuinen zich daar waar nu de Boventuin ligt. Nadat Willem III en zijn vrouw Mary Stuart koning en koningin van Engeland, Ierland en Schotland waren geworden, werden paleis en tuinen rond 1690 uitgebreid. De moestuinen werden in deze periode verplaatst naar de achter de Colonnades. Later, in de tijd van Lodewijk Napoleon, werd dat hele gebied een parkaanleg en verhuisde de moestuin opnieuw, nu naar de Tuinmanslaan.

 

De moestuinen van Willem III en Mary

Koninginnetuin

Er is weinig bekend van wat er precies gekweekt werd in de moestuinen van Paleis Het Loo in de 17e eeuw. Wel is bekend – uit de reisbeschrijving uit 1699 van Walter Harris, de Engelse lijfarts van Willem en Mary- dat er op verschillende plaatsen tegen de muren van de tuinen leifruit was aangeplant. Harris spreekt hierbij van ‘de beste perziken, abrikozen, kersen, peren, vijgen, pruimen en muskaatdruiven in alle soorten..’.

Broeibak tuin

Een andere bron is de toenmalige tuinalmanak ‘Den Nederlandtsen Hovenier’, in 1670 geschreven door Jan van der Groen. Zo weten we bijvoorbeeld dat er in die tijd meloenen werden gekweekt in broeibakken.

 

De Oranjebomen

Een belangrijke 17e-eeuwse collectie eetbare planten zijn de collectie bittere sinaasappels. De Oranjebomen – gekozen als symbool voor het Huis van Oranje vanwege de symboliek van het eeuwige en vruchtbare leven – stonden in die tijd als kleine boompjes in kuipen opgesteld in de Koninginnetuin, zoals te zien is op de prent uit 1697.

Behalve de symbolische waarde en de heerlijke  geur die de sinaasappelbomen verspreiden, werd het fruit door Mary en haar hofdames gebruikt om marmelade en confituren mee te maken.

 

Zestig kroppen sla

De archieven van de Koninklijke huishouding en tuindienst beginnen veelal in de tijd waarin Koning Lodewijk Napoleon op Paleis Het Loo woonde (1806-1810). Er wordt door de tuindienst keurig genoteerd wat er elke dag wordt afgegeven aan de keuken. Daar zien we dat er dagelijks enorme hoeveelheden sla worden gebruikt, soms wel zestig kroppen op een dag! Daarnaast wordt er gesproken over de kweek van aardappels, bloemkool, snijbonen, doperwten, wortels, kool, andijvie, komkommer,  ‘kleinigheden voor de soep’, meloenen en aardbeien. Samen met het vlees, de eieren, boter en room die van de eigen boerderijen afkomstig waren, werden hiermee door de koks heerlijke maaltijden bereid.

Ieder jaar werd een planning gemaakt, waarbij werd aangenomen dat de Koninklijke Familie twee tot drie maanden op Paleis Het Loo zou verblijven. Soms kwam het gezelschap maar één maand, soms kwamen ze helemaal niet. Op woensdag en vrijdag was er altijd markt in Deventer. Het ‘overschot’ van de moestuin werd daar dan verkocht.

De moestuinen werden gebruikt tot in de tijd van Koningin Wilhelmina. Veel van de groenten zoals we deze nu nog kennen, werden er gekweekt. De schaal waarop dit gebeurde, veranderde wel enigszins. Zo werd in 1940 het gehele voorterrein bij de lanen omgetoverd tot één groot aardappelveld.

 

Een nieuwe moestuin

Tijdens September Tuinmaand zijn er elke dag speciale thema-rondleidingen over de eetbare tuin. Dan wordt ook de moestuin bezocht die nieuw is aangelegd in de Koninginnetuin. Deze moestuin is aangelegd als afstudeerproject van een van de tuinlieden, Berend Kerkdijk, die hiermee zijn proeve van bekwaamheid tot vakbekwaam hovenier aflegt. De moestuin is een unieke gelegenheid om meer te kunnen vertellen over dit eetbare aspect van de geschiedenis van de tuinen van Paleis Het Loo.

Tijdens de September Tuinmaand heeft u op dinsdagmiddag de unieke mogelijkheid om met mijn collega Willem Zieleman – of met mij – op pad te gaan achter de schermen, naar de Floriskas en de eigen kwekerij, in een wandeling van een kleine twee uur. Deze wandelingen starten om 13.00 en 15.00 uur. Tickets à € 1,00 zijn verkrijgbaar bij de audiobalie in het paleis.

Kijkt u voor meer informatie op de website: paleishetloo.nl/tuinmaand/

 

  • Leifruit en Oranjebomen in de Koninginnetuin
    Aan het einde van de 17e eeuw werden voor het kweken van groentes en fruit broeibakken gebruikt.
    Op deze prent is te zien dat de Oranjebomen in kuipen in de Koninginnetuin stonden.
  • De nieuwe moestuin is te zien in de Koninginnetuin
Leifruit en Oranjebomen in de Koninginnetuin
foto vergroten
Aan het einde van de 17e eeuw werden voor het kweken van groentes en fruit broeibakken gebruikt.
uit: ‘Den Nederlandtsen Hovenier‘, 1670
foto vergroten
Op deze prent is te zien dat de Oranjebomen in kuipen in de Koninginnetuin stonden.
Prent uitgegeven door Justus Danckerts, 1697
foto vergroten
De nieuwe moestuin is te zien in de Koninginnetuin
foto vergroten